Categorie archief: Tweede Wereldoorlog

Verbijsterend

Leon Buchholz, de grootvader van schrijver en jurist Philippe Sands vlucht vlak voor de Tweede Wereldoorlog vanuit Lemberg, het huidige Lviv, naar Wenen. Uiteindelijk belandt hij na de oorlog in Parijs waar hij herenigd wordt met zijn dochter Ruth, de moeder van Sands.

sandsIn 2010 geeft Sands, op uitnodiging van de universiteit in Lviv, een lezing over genocide en misdaden tegen de menselijkheid. De voornaamste reden om naar Lviv af te reizen is zijn wens om meer over zijn grootvader te weten te komen. De man heeft nooit willen praten over zijn verleden en zijn moeder was te jong om zich nog iets te herinneren uit die periode. Die reis was de inspiratie voor zijn boek Galicische wetten.

Tijdens zijn onderzoek voor het boek, komt hij in contact met Niklas Frank, zoon van Hans Frank. Frank is tijdens de Neurenbergse processen ter dood veroordeeld, omdat hij verantwoordelijk werd gesteld voor de miljoenen doden in de Duitse concentratiekampen in Polen en slachtpartijen onder burgers in het Pools Generaal-Gouvernement.
Niklas Frank zegt over zijn vader: “Ik ben tegen de doodstraf, behalve in het geval van mijn vader“.

Niklas brengt hem in contact met Horst Wächter, zoon van Otto Wächter, die gouverneur van Lemberg was van 1942 tot 1944. Onder zijn commando werd het getto in Krakau gebouwd. Niklas waarschuwt Sands dat Horst positiever tegen zijn vader aankijkt dan hij tegen zijn vader. In 2012 is het eerste contact met Horst op Schloss Hagenberg. Het verhaal eindigt in juli 2019.

Het boek begint met een proloog. Het is juli 1949 en Otto Wächter ligt op sterven in het Santo Spirito-hospitaal in Rome. Doodziek van de geelzucht, althans daar lijkt het op. Hij is in Rome om via de Rattenlijn naar Zuid-Amerika te ontkomen. De vluchtroute, die met behulp van het Vaticaan, Het Rode Kruis en zelfs Amerikanen is opgezet, waarmee veel Nazi’s aan vervolging weten te ontkomen. Wächter zal Zuid-Amerika nooit halen.
Het klopt niet. Dat mijn vader is overleden aan een ziekte“, zegt Horst in het eerste contact met  Sands.

Hier begint het verhaal over van de familie Wächter, over het totale geloof in Adolf Hitler, een geloof dat niet stopt als de Nazi’s zich in 1945 overgeven. Veel wil ik er niet over kwijt omdat er zo veel te vertellen is. Behalve misschien dat Horst een niet onsympathieke man op leeftijd is, die blijft vasthouden aan het idee dat zijn vader een anständiger mensch was. Een fatsoenlijke kerel in verschrikkelijke omstandigheden die orders opvolgde en niet zelf verantwoordelijk was voor alle doden. En daarmee zelf een slachtoffer van de omstandigheden.

Maar wel dat het een verbijsterend verhaal is, waarvan ik me moeilijk los kon maken. Verbijsterend door alle informatie die Sands op weet te duikelen dankzij archieven, ooggetuigen, door alle brieven, fotoalbums, filmpjes en documenten die Horst heeft bewaard. Verbijsterend om de zoons van twee grote oorlogsmisdadigers te leren kennen, te weten dat ze nog leven en daarmee hun geschiedenis ook.

Op YouTube is de documentaire What Our Fathers Did: A Nazi Legacy te bekijken. Hierin volgen we Sands, Horst en Niklas gedurende een aantal jaren. Anders dan in het boek dat zich richt op Wächter, krijgt Niklas Frank hier ruimte om zijn verhaal te doen. Als je het boek hebt gelezen, is deze documentaire een absolute aanrader. De voortdurende pogingen van Horst om de schuld van zijn vader te verzachten zie je hier in beeld. Dat maakt je kwaad, je raakt gefrustreerd en toch kijk je met mededogen naar een zoon die zijn hele leven onder de zware erfenis van zijn vader heeft geleefd.

Viktor

Met Viktor schrijft Judith Fanto een hartveroverende, waargebeurde familiegeschiedenis over de betekenis van familiebanden. Je bent Joods als je een Joodse moeder hebt. Maar hoe werkt het allemaal in een Joodse familie waarin niet gepraat wordt over opgepakt, gedeporteerd en vermoord. Maar alleen over de onschuldige begrippen: weggehaald, op transport gesteld en omgekomen. Geertje de jongste telg van de familie vind het lastig omgaan met de Joodse identiteit en de angst en schaamte van haar familie. Het lijkt wel of de familie Rosenbaum nog steeds onderduikt.

Het verhaal over Viktor begint in Wenen, 1914. Viktor redt het weeskind Bubi uit een vijver en deze jongeman wordt opgenomen in de gegoede Weens-Joodse familie Rosenbaum. We volgen de jongemannen tijdens het opgroeien. Viktor lijkt maar niet te willen deugen en ontpopt zich als rokkenjager. Zijn vader vind dat vreselijk en laat zijn zoon zelfs onderzoeken door een zenuwarts. Maar Viktor beschermt wel iedereen die hij liefheeft als de Tweede Wereldoorlog zijn intrede doet.

Geertje gaat op zoek naar haar familiegeschiedenis en zo komen de verhalen van Geertje en haar oud-oom Viktor uiteindelijk samen. Opgroeien in de schaduw van ouders met een oorlogstrauma. Judith Fanto beschrijft het in deze rijke en liefdevolle ode aan haar familie waarin ze haar eigen plek heeft gevonden.

Deze debuutroman over identiteit heeft mij vanaf het begin gegrepen. De sprongen van Geertje naar Viktor maken dat het boek leest als een trein.

Als je na het lezen van dit blog zin hebt om deze roman te lezen dan kun je het hieronder reserveren.

Een schuld ontkennen is het ergste wat een mens zichzelf kan aandoen

Constance Croon, een jonge schrijfster, heeft lang geleden gebroken met haar familie. Zolang ze zich kan herinneren is ze het zwarte schaap geweest, zij werd gezien als lelijk en kon niets goed doen. Wanneer ze tien jaar is, gebeurt er een ongeluk waarbij zij en haar broer gewond raken en waar haar familie haar de schuld van geeft. Jaren later is ze de leugens en het bedrog zat en doet ze een poging om dingen uit te praten. Als dit mislukt besluit ze het familiehuis de rug toe te keren.
Haar verbazing is dan ook groot als ze een telefoontje van haar tante krijgt, die vertelt dat Constance’s oma op sterven ligt en naar haar kleindochter gevraagd heeft. Haar eerste impuls is koppig weigeren, haar oma heeft vroeger immers ook nooit naar haar omgekeken. Maar kun je de wens van een stervende negeren? Constance besluit haar wrok opzij te zetten en rijdt voor het eerst in 15 jaar weer naar Vossensteyn, het ‘buiten’ van haar familie in Twente

Eenmaal terug bij het landhuis komen de herinneringen en pijn uit haar jeugd in volle hevigheid terug. Ze kijkt er dan ook bepaald niet naar uit haar oma weer te zien. Maar de oude vrouw blijkt een bijzondere vraag te hebben. Ze wil dat er een boek geschreven wordt over haar ervaringen in de oorlog en ze wil dat Constance dat gaat doen. Oma heeft haar herinneringen opgetekend in een dagboek dat ze aan haar kleindochter toevertrouwd. Constance ziet de opdracht in eerste instantie helemaal niet zitten, maar zodra ze de eerste 20 pagina’s van het broze dagboek gelezen heeft, is ze om. Ze verbaast zichzelf door te besluiten voorlopig op het landhuis te blijven, zodat ze met oma over het dagboek kan praten en het ondertussen kan bewerken tot een roman.  Maar dan arriveert de rest van de familie ook op Vossensteyn, om afscheid te nemen van oma…

Het litteken van Vossensteyn is een intrigerende familieroman die je meteen wilt uitlezen. De schrijfstijl van Maria Boonzaaijer is heel verslavend, poëtisch bijna, en het tempo ligt lekker hoog. Rode draad in dit verhaal is schuldgevoel. Boonzaaijer weet op een bijzonder gevoelige manier te omschrijven hoe ontzettend veel impact een leugen kan hebben op mensen en hoe lang dit kan doorwerken.

Een schuld ontkennen is het ergste wat een mens zichzelf kan aandoen. Dat weet ik nu, na zoveel jaren. De waarheid ontkennen maakt je innerlijk ziek…

Lezen dus, dit boek.

’t Hooge Nest

Dit verhaal over de zussen Janny en Fien Brilleslijper begint als schrijfster Roxane van Iperen in de villa ’t Hooge Nest gaat wonen. Tijdens de verbouwing vinden ze her en der in het huis ruimtes waarin onderduikers uit de Tweede Wereldoorlog hebben geschuild. Ze besluit de geschiedenis van de villa uit te zoeken.

Net als in het fascinerende Het huis aan het meer van Thomas Harding, waarin aan de hand van een buitenverblijf bij Berlijn een eeuw Duitse geschiedenis wordt verteld, begint het verhaal als een vertelling van een huis.

De eerste bewoner van ’t Hooge Nest was Dirk Witte, schrijver van het lied Mensch, durf te leven, in 1917 gezongen door Jean-Louis Pisuisse. Hij liet in 1920 dit huis ontwerpen en bouwen, en woonde er met zijn vrouw en dochter.

hoogenestAal gauw komt de familie Brilleslijper in beeld. Het vooroorlogse leven van deze familie wordt beeldend beschreven en je krijgt een prachtige schets van het joodse leven in Amsterdam in die jaren. Dat stemt tegelijk droevig omdat je weet wat ze te wachten staat als de Duitsers ons land binnen vallen.

Uiteindelijk vinden de zussen de villa in ’t Gooi, waar ze de rest van de oorlog hopen uit te zitten. Het wordt een toevluchtsoord voor onderduikers in een omgeving waar veel NSB’ers wonen. De moed en de vindingrijkheid van de bewoners en vooral van Janny maken diepe indruk.

Het uiteindelijke verraad komt hard aan als je erover leest en dat is de verdienste van Van Iperen. Zij heeft met dit boek een monument geschreven voor dit huis maar ook voor de veerkracht van de zussen en de andere bewoners.

Als ze met het laatste transport vanuit Westerbork naar Auschwitz worden afgevoerd weet je wat er gaat komen. De onvoorstelbare wreedheid van de Nazi’s in dit kamp en in Bergen Belsen wordt zeer aangrijpend beschreven. Als Janny en Fien zich in dat laatste kamp ontfermen over de zussen Anne en Margot Frank, hoop je ergens tegen beter weten in op een goede afloop. Als Margot en Anne vlak achter elkaar aan vlektyfus komen te overlijden, slechts enkele weken voordat het kamp wordt bevrijd, laat dat je verslagen achter.

reserveer

 

Bekijk de documentaire De laatste zeven maanden, vrouwen in het spoor van Anne Frank

 

Auschwitz-Birkenau

Op een zinderend hete dag in juni stap ik uit een personenbusje op een parkeerplaats in Oświęcim. Onze gids Agnieszka vertelt wat we gaan doen en hoe we ons moeten gedragen (geen selfies). In een groep van dertig mensen lopen we vier uur over het terrein van Auschwitz I en Auschwitz II – Birkenau. Luisterend naar haar verhalen voel ik me vooral onthecht tussen de rails op het stoffige platform in Birkenau waar de Joden werden geselecteerd die rechtstreeks de gaskamers in gingen.

Van Armando komt het begrip schuldig landschap. Een landschap waar de sporen van verschrikkelijke gebeurtenissen verdwenen zijn. In dit landschap staan de afrasteringen overeind, zie je rijen barakken tot de bosrand in de verte. Maar het getal van 1,1 miljoen vermoordde Joden, Roma en Polen en de verschrikkelijke geschiedenis die hier ligt lijkt onwerkelijk onder de brandende zon.

IMG_20190607_171920

Birkenau
Terug in Nederland laat het bezoek me niet los. Lezen wil ik, lezen om er iets van te begrijpen. Ik begin in Hanns en Rudolf van de Britse schrijver Thomas Harding. Op de begrafenis van zijn oudoom hoort de schrijver voor het eerst dat deze Hanns de kampcommandant van Auschwitz, Rudolf Höss, heeft opgespoord na de Tweede Wereldoorlog.

harding

Dat maakt hem nieuwsgierig. Toen hij opgroeide mocht er niet over de oorlog worden gesproken en zijn oudoom kennende wist hij niet of dit het zoveelste verhaaltje van en over zijn oudoom was. Hanns was vooral een onopvallende man die graag grappen maakte en mensen voor de gek hield. Harding wil uitzoeken of het waar is. Hij duikt in archieven, gaat op reis en uiteindelijk beschrijft hij de geschiedenis van twee mannen die lijken mee te gaan in de omstandigheden maar vooral zelf hun keuzes maken.

Hanns Alexander groeit op in Berlijn in een welgesteld, Joods gezin. Rudolf Höss is een boerenzoon die zich op 14-jarige leeftijd aanmeldt voor de strijd in de Eerste Wereldoorlog. Om en om vertelt Harding het verhaal van deze twee. Over hun jeugd. Over de vlucht van Hanns naar Engeland. Over Höss die de opdracht krijgt om in Auschwitz een kamp uit de grond te stampen. Het zijn vooral vragen die hem drijven:

Hoe wordt iemand een massamoordenaar? Waarom besluit een mens de confrontatie met zijn vervolgers aan te gaan? Wat gebeurt er met de gezinnen van zulke mannen? Is wraak ooit gerechtvaardigd?

Het is een verbijsterend verhaal waarin Harding kalm de verschrikkingen beschrijft en duidelijk maakt hoe Hanns en Rudolf beide aan een verschillende kant van de geschiedenis staan. Harding beantwoordt de genoemde vragen die hij zichzelf in de proloog stelde. Het boek zorgde ervoor dat ik het gevoel kwijtraakte dat de geschiedenis tot stilstand kwam tijdens mijn bezoek aan het kamp. Het onbeschrijfelijke beschreven.reserveer

 

duivenbode

Direct hierna las ik Mijn Poolse huis van Dore van Duivenbode, bekroond met de Bob den Uyl Prijs voor het beste Nederlandstalige reisboek. De schrijfster reist voortdurend heen en weer tussen haar woonplaats Rotterdam en Oświęcim. In dit stadje staat het geboortehuis van haar moeder. De leegstaande woning vervalt langzaam en ze weet niet wat ze er mee moet. Het verhaal gaat vooral over de herinneringen aan haar jeugd (skateborden in de barakken van Birkenau) en de zoektocht of de verschrikkelijke geschiedenis van Oświęcim nog leeft in deze plaats. Prachtig geschreven, ontroerende portretten van haar familie en van de mensen die ze tegenkomt.

Gek genoeg sluit het boek naadloos aan bij Hanns en Rudolf. Door de persoonlijke verhalen en haar ontmoetingen met de plaatselijke inwoners wordt de verschrikkelijke geschiedenis van Auschwitz geleidelijk het leven van alledag in Oświęcim. De inwoners, op een uitzondering na, houden zich niet bezig met het verleden, een verleden dat te groot en te zwaar is om mee te torsen.

reserveer

Wat er ook gebeurt: je hebt altijd een keuze

Eén van de leukste manieren om aan nieuwe leestips te komen is via vrienden of kennissen. Tijdens een gezellig etentje vertelde mijn vriendin zo enthousiast over het boek De Keuze en hoeveel indruk dit op haar had gemaakt dat ik het daar in het restaurant ter plekke gereserveerd heb. 🙂

Wat er ook gebeurt: je hebt altijd een keuze

De Keuze is geschreven door Edith Eva Eger, die als 16-jarig meisje met haar ouders en zus naar Auschwitz werd gedeporteerd.
In haar boek vertelt ze bijzonder gedetailleerd over haar ervaringen in het kamp. Ik vond dat zo indrukwekkend. Deze vrouw heeft dit boek namelijk pas geschreven toen ze al 90 was. Niet te geloven toch! Dat je ruim 70 jaar deze herinneringen met je meedraagt en ze dan nog kunt opschrijven alsof het gister gebeurd is. Het lijkt mij een enorme last om te dragen. Uit een interview met Dr. Eger kan ik opmaken dat het delen van alle details uiterst pijnlijk is geweest maar haar tegelijkertijd bevrijdde. Dat maakt me blij.

Wat dit boek bijzonder maakt is dat het niet alleen de herinneringen aan de oorlog beschrijft, maar vooral het leven van Dr. Eger daarna.
Hoe ze langzaam maar zeker sterker wordt, een lieve man trouwt, een dochter krijgt en daarna emigreert naar Amerika. Hier wordt het gezin nog uitgebreid en besluit Edith psychologie te gaan studeren. Haar boek is dan ook doorspekt met ervaringen van patiënten uit haar praktijk. Een terugkerend onderwerp is de keuze. Dr. Eger laat haar patiënten inzien dat je zelf een keuze hebt in je ervaringen met moeilijkheden die op je pad komen. Ja, het is zwaar en nee, je wilde dit niet maar het overkomt je nu wel en daarom is aan jou de keuze hoe je er mee omgaat. Zoals ik het nu opschrijf klinkt dat misschien te simpel, maar dat is kort gezegd waar het verhaal op neerkomt. De manier waarop Dr. Eger dit beschrijft en ook zelf toepast is vele malen mooier en daarom raad ik je ook aan dit boek te gaan lezen. Het is een boek dat hoop geeft. 

 

Seringenmeisjes

seringenmeisjes

Als Hitler in 1939 Polen binnenvalt verandert het lot van drie vrouwen voor altijd. Dit indrukwekkende boek is gebaseerd op ware gebeurtenissen. Caroline Ferriday en Herta Oberheuser hebben echt bestaan.

seringenmeisjesHet verhaal van de Poolse Kasia en haar zus Zuzanna is losjes gebaseerd op de zussen Iwanska. Heb jij ooit gehoord over vrouwen die ‘konijnen’ werden genoemd? Ze hebben echt bestaan. Herta is één van de chirurgen die deze vrouwen opereerde. In Ravensbrück hupten ze na hun operaties door het kamp en ze waren ‘proefkonijnen’ van de nazi’s. Kasia en haar zus zijn konijnen. Het kost hun moeite om na de oorlog met deze handicap te leven.

Caroline zet zich na de oorlog in om deze vrouwen naar de Verenigde Staten te halen om hersteloperaties te ondergaan. De arts Herta onstnapt in Neurenberg aan de strop en raakt pas in 1960 haar licentie kwijt en moet dan haar artsenpraktijk sluiten. De schrijfster Martha Hall Kelly voegt aan het ware verhaal van de drie vrouwen een verzonnen man toe. De knappe acteur Paul Rodierre waar Caroline verliefd op is. Hij komt van oorsprong uit Frankrijk en maakt zo de band sterker tussen Caroline en dat land.

Eerder schreef ik al eens een blog over het boek ‘Als je het licht niet kunt zien’. Heb je hiervan genoten? Dan zal deze roman je zeker aanspreken.

reserveer deze boeken

Als we elkaar terugzien

Wie mijn blogs leest, weet ongetwijfeld dat ik een zwak heb voor verhalen over de Tweede Wereldoorlog. En jawel; ik heb er weer eentje gevonden!
Dit keer wel vanuit een compleet andere invalshoek. Als we elkaar terug zien speelt zich namelijk af in Amerika en gaat over Duitse krijgsgevangenen die daar op de suikerrietplantages  te werk gesteld werden.

Peter Dahler, krijgsgevangen genomen in een woestijn in Afrika, wordt tijdens het werken in het suikerrietveld tot over zijn oren verliefd op Margaret, de dochter van de plantage-eigenaar.  Het lukt ze om elkaar tijdens of na het werk te treffen en ze fantaseren voorzichtig over een toekomst samen. Maar een jong Amerikaans meisje met een Duitse krijgsgevangene… ze realiseren zich maar al te goed hoe ingewikkeld hun situatie is.

Dit is echter, zoals in veel romans over familiegeschiedenis, maar een onderdeel van het verhaal. Het tweede personage dat beschreven wordt is Emily, een jonge journaliste die een tijd lang een column over relaties schreef, tot deze wegens geldgebrek geschrapt werd. Daardoor zit ze nu thuis, met veel te veel vrije tijd en veel te weinig te doen. Tot er op een dag een pakket uit Duitsland wordt bezorgd; een schilderij van een vrouw die overduidelijk Emily’s pas overleden oma is, in haar jonge jaren. Op het kaartje dat er bij is staat: Ik heb je column gelezen en je hebt het mis. Je opa is altijd van je oma blijven houden, ze was de liefde van zijn leven.

Emily besluit in de geschiedenis van haar oma te duiken. Ze heeft haar opa nooit gekend omdat deze haar oma in de steek gelaten had, terwijl ze zwanger was. Samen met haar vader reist ze af naar Duitsland, in de hoop te ontdekken wie die mysterieuze man was die zoveel van haar oma gehouden zou hebben.

Een bijzonder verhaal. Ik geef toe dat het hier en daar nogal voorspelbaar is en op het einde gebeurt er ineens wel heel veel tegelijk, maar toch. Het is vooral een liefdevol boek. En dat mag ook wel eens.reserveer deze boeken

De laatste dans

delaatstedansLevensecht en boeiend. Een boek dat uitgelezen moet worden en zo heb ik ze het liefst. ‘De laatste dans’ van Sarra Manning heeft het allemaal. Verleden en heden, liefde en lust, oorlog en vrede, glamour en de ruwe kant van het bestaan. Een prachtige roman tegen de achtergrond van de Tweede Wereldoorlog.

De sticker op de zijkant van het boek geeft aan dat het in de categorie romantisch valt. Ik schrik een beetje als ik op bladzijde 54 opeens in een ‘vijftig tinten grijs’ situatie terecht kom. Maar het doet geen afbreuk aan het boek. Maakt het daardoor ook op een andere manier spannend. En dan het verhaal van de Rainbow Corner. Wie kent het nog? DE uitgaansgelegenheid voor Amerikaanse militairen in Londen, een soort Klein Amerika voor al die militairen die duizenden kilometers van huis waren. Na dit boek leeft het weer en denk je met weemoed terug aan alle mensen die daar gedanst hebben voordat ze in de oorlog in gingen en misschien niet weer terug keerden. Een laatste dans, de titel zegt het al.

De Engelse Sarra Manning is schrijfster en journalist. Ze schreef onder andere voor bladen als ELLE, Grazia en Red, maar ook voor The Guardian en Sunday Times Style. Als auteur is ze vooral bekend door de Fashionistas-serie voor tieners. Deze boeken werden naar het Nederlands vertaald onder de titel Supermodels.

Deze roman voor volwassenen smaakt voor mij naar meer. Geschikt voor een breed publiek staat in een recensie. En zo is het!

10 jaar oud en op de vlucht voor de nazi’s

janinaOorlogsboeken, het blijft me trekken.
Niet zo verwonderlijk dus dat mijn oog direct viel op dit boek met de pakkende titel Ren, Janina, ren! Een tienjarig joods meisje dat in haar eentje op de vlucht moet voor de nazi’s, het moet toch de nachtmerrie van iedere ouder zijn. Ik moest me echt inhouden, de verleiding was groot om meteen al op kantoor te beginnen met lezen want ik moest gewoon weten hoe zo’n jong kind in zo’n afschuwelijke situatie belandt.

Dit waargebeurde verhaal over de in Polen wonende familie Katz heeft een heerlijk vlotte schrijfstijl, je vliegt werkelijk door het boek. De inhoud heeft daar uiteraard ook mee te maken, want hoeveel ik ook al gelezen heb over de Tweede Wereldoorlog, de gruwelen die zich toen in het dagelijks leven afspeelden slaan me iedere keer weer met stomheid. Je kunt (en wilt) je er gewoon niets bij voorstellen.
Janina, de jongste dochter van de familie, wordt samen met haar moeder en oudere zus door de nazi’s naar het grote marktplein gedreven waar ze op transport gezet zullen worden naar vernietigingskamp Belzec. In de chaos die ontstaat tijdens deze samendrijving krijgt Janina’s moeder ineens een idee.

“Als ik het zeg, moet jij onder de poort van de steeg doorkruipen en heel hard wegrennen. Zo hard je kunt. En dan moet je je verstoppen waar ze je niet kunnen vinden. Begrijp je me? Je moet jezelf redden.”
“Maar, mama…”, begon Janina.

“Nee Janina, je moet doen wat ik zeg. Beloof me dat je hard wegrent.” 
Er daalde een kalmte over Bertha neer en het was alsof de tijd stilstond. Daar stond Janina, haar prachtige jongste dochter met de donkere krullen, haar ronde koppie en guitige blik. Met heel haar hart wenste ze dat Janina dit zou overleven. Dat ze een toekomst zou hebben, veilig zou zijn.
Op dat moment brak er vlakbij hen een opstootje uit. Twee Duitsers met honden kwamen recht op haar af lopen. Haar adem stokte in haar keel. Zo hard ze kon gilde ze “Ren, Janina, ren!” 

Wat een dappere vrouw,  hoe verschrikkelijk moet het zijn om deze keuze te maken. Maar het blijkt de juiste te zijn. Janina overleeft de oorlog, in haar eentje.

Een schitterend boek, dat ook bijzonder geschikt is voor tieners. Daarom is dit boek bij zowel de volwassenen als op de Young Adult afdeling te vinden.